دوراهی غامض منطقه | موضع بن سلمان درباره جنگ ایران چیست؟
رویداد۲۴ | نیویورک تایمز در گزارشی به نقل از منابع آگاه افشا کرده که محمد بن سلمان، ولیعهد و رهبر عملی عربستان سعودی، در تماسهای اخیر خود با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، او را به ادامه جنگ علیه ایران تشویق کرده و گفته که این عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل «فرصتی تاریخی» برای بازطراحی خاورمیانه فراهم کرده است؛ این را افرادی که از سوی مقامهای آمریکایی در جریان این گفتوگوها قرار گرفتهاند، اعلام کردهاند.
بر اساس گزارش نیویورک تایمز، بن سلمان در سلسله تماسهایی طی هفته گذشته به ترامپ تأکید کرده که باید برای نابودی حکومت در ایران پیش برود.
او همچنین استدلال کرده که ایران تهدیدی بلندمدت برای کشورهای خلیج فارس است که تنها با کنار رفتن این حکومت از بین خواهد رفت.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز ایران را تهدیدی بلندمدت میداند، اما تحلیلگران میگویند مقامهای اسرائیلی احتمالاً یک ایرانِ شکستخورده و درگیر بحران داخلی—که دیگر توان تهدید اسرائیل را نداشته باشد—را نتیجهای مطلوب تلقی میکنند؛ در حالی که عربستان چنین سناریویی را تهدیدی مستقیم و جدی برای امنیت خود میداند.
در عین حال، مقامهای ارشد در دولتهای آمریکا و عربستان نگراناند که در صورت طولانی شدن جنگ، ایران حملات شدیدتری علیه تأسیسات نفتی عربستان انجام دهد و آمریکا نیز درگیر جنگی بیپایان شود.
ترامپ در اظهارات عمومی خود مواضعی متناقض داشته؛ گاهی از پایان قریبالوقوع جنگ سخن گفته و گاهی از تشدید آن. او روز دوشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت که دولتش با ایران «گفتوگوهای سازندهای برای حل کامل خصومتها» داشته است؛ ادعایی که ایران آن را رد کرده است.
پیامدهای این جنگ برای اقتصاد و امنیت ملی عربستان بسیار گسترده است. حملات موشکی و پهپادی ایران—در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل—اختلالات بزرگی در بازار نفت ایجاد کرده است.
مقامهای سعودی، اما این ادعا را که بن سلمان خواهان طولانی شدن جنگ است، رد کردهاند.
دولت عربستان در بیانیهای اعلام کرد: «پادشاهی عربستان سعودی همواره از راهحل مسالمتآمیز برای این درگیری حمایت کرده است، حتی پیش از آغاز آن.» در این بیانیه آمده که مقامها همچنان در تماس نزدیک با دولت ترامپ هستند و موضعشان تغییری نکرده است.
این بیانیه افزود: «نگرانی اصلی ما در حال حاضر دفاع از خود در برابر حملات روزانه به مردم و زیرساختهای غیرنظامیمان است. ایران به جای راهحلهای دیپلماتیک جدی، مسیر خطرناک تنشآفرینی را انتخاب کرده است؛ مسیری که به همه طرفها آسیب میزند، اما بیش از همه به خود ایران.»
با این حال، به گفته منابع آگاه، ترامپ در مقاطعی به پایان دادن به جنگ تمایل نشان داده، اما بن سلمان این رویکرد را اشتباه دانسته و خواستار حمله به زیرساختهای انرژی ایران برای تضعیف حکومت در تهران شده است.
نیویورک تایمز نوشته: بن سلمان، که رهبری اقتدارگرا محسوب میشود و سرکوب مخالفان را در کارنامه دارد، مورد احترام ترامپ است و پیشتر نیز بر تصمیمهای او تأثیر گذاشته است. به گفته منابع، او پیشنهاد داده آمریکا حتی اعزام نیرو به ایران را برای تصرف زیرساختهای انرژی و سرنگونی حکومت بررسی کند.
در روزهای اخیر، ترامپ بهطور جدیتری احتمال عملیات نظامی برای تصرف جزیره خارک—مرکز اصلی زیرساختهای نفتی ایران—را بررسی کرده است؛ عملیاتی که میتواند بسیار خطرناک باشد. بن سلمان همچنین در گفتوگوهایش از عملیات زمینی حمایت کرده است.
دیدگاه عربستان نسبت به جنگ، علاوه بر عوامل سیاسی، تحت تأثیر ملاحظات اقتصادی نیز هست. از آغاز جنگ، حملات تلافیجویانه ایران عملاً تنگه هرمز را مختل کرده و صنعت انرژی منطقه را با مشکل مواجه ساخته است. بخش عمده نفت عربستان، امارات و کویت از این مسیر به بازارهای جهانی میرسد.
هرچند عربستان و امارات خطوط لوله جایگزین ساختهاند، این مسیرها نیز هدف حمله قرار گرفتهاند.
تحلیلگران میگویند بن سلمان احتمالاً ترجیح میداد از جنگ اجتناب شود، اما اکنون نگران است که اگر ترامپ عقبنشینی کند، عربستان و دیگر کشورهای منطقه با ایرانی خشمگین و جسور تنها بمانند.
از این منظر، یک عملیات نیمهتمام میتواند عربستان را در معرض حملات مکرر ایران قرار دهد و به تهران اجازه دهد هر از گاهی تنگه هرمز را ببندد.
یاسمین فاروق از گروه بینالمللی بحران به نیویورک تایمز میگوید: «مقامهای سعودی قطعاً میخواهند جنگ پایان یابد، اما نحوه پایان آن اهمیت دارد.»
حمله سال ۲۰۱۹ به تأسیسات نفتی عربستان باعث شد بن سلمان در رویکرد خود تجدیدنظر کند. پس از آن، عربستان در سال ۲۰۲۳ روابط خود را با ایران از سر گرفت، زیرا دریافت که اتحاد با آمریکا حفاظت کامل در برابر ایران را تضمین نمیکند.
کشورهایی مانند امارات نیز به دلایل مشابه روابط خود با ایران را بهبود بخشیدند.
اما پس از آغاز جنگ، ایران با شلیک هزاران موشک و پهپاد به کشورهای منطقه، تلاشها برای عادیسازی روابط را مختل کرد.
فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، هفته گذشته گفت: «هر مقدار اندکی از اعتماد که وجود داشت، کاملاً از بین رفته است.»
عربستان برای مقابله با این حملات از سامانههای پدافندی پاتریوت استفاده میکند، اما این سامانهها در سطح جهانی با کمبود مواجهاند. حملات اخیر حتی به یک پالایشگاه و سفارت آمریکا در عربستان آسیب زده و ترکشها باعث کشته شدن دو کارگر مهاجر بنگلادشی و زخمی شدن بیش از ده نفر دیگر شده است.
از آغاز جنگ، نتانیاهو به دنبال عملیاتهایی بوده که بتواند به فروپاشی حکومت ایران منجر شود، در حالی که مقامهای آمریکایی بیشتر بر تضعیف توان موشکی و دریایی ایران تمرکز دارند و نسبت به امکان سرنگونی حکومت تردید دارند.
برخی تحلیلگران اطلاعاتی معتقدند بن سلمان این جنگ را فرصتی برای افزایش نفوذ عربستان در منطقه میبیند و بر این باور است که کشورش میتواند حتی در صورت ادامه جنگ، از خود محافظت کند.
در گفتوگوها، ترامپ نگرانیهایی درباره افزایش قیمت نفت و تأثیر آن بر اقتصاد مطرح کرده، اما بن سلمان به او اطمینان داده که این وضعیت موقتی است.
با این حال، مقامهای آمریکایی و منطقهای نسبت به بهبود سریع بازار نفت تردید دارند. ظرفیت خطوط لوله زمینی عربستان برای جبران کاهش صادرات از تنگه هرمز محدود است.
اگرچه عربستان نسبت به دیگر کشورهای منطقه وضعیت بهتری دارد، اما در صورت باز نشدن سریع تنگه هرمز، با پیامدهای جدی روبهرو خواهد شد.
پیش از جنگ نیز بن سلمان با چالشهای مالی مهمی روبهرو بود، بهویژه در مسیر تحقق برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» برای تبدیل عربستان به قطب اقتصادی جهانی.
یک جنگ طولانی میتواند این اهداف را به خطر بیندازد، چرا که موفقیت این برنامهها به ایجاد محیطی امن برای سرمایهگذاران و گردشگران وابسته است.
